Waarom er niets over probiotica beloofd mag worden

Loop door een drogisterij en je ziet het woord overal. Toch mag geen enkel Nederlands product beweren dat probiotica iets voor je gezondheid doen. Niet omdat het onderwerp verdacht is, maar omdat de aanvragen die zijn ingediend de toets niet doorstonden.

Dit artikel legt uit hoe dat kader werkt. Het is wat droger dan de rest van deze categorie, maar het verklaart waarom je op deze site nooit een belofte over dit onderwerp zult lezen — en waarom je die elders wél tegenkomt.

Het uitgangspunt: verboden, tenzij toegelaten

De Europese regels over voedingsclaims werken omgekeerd aan wat mensen intuïtief verwachten. Het uitgangspunt is niet dat je van alles mag beweren zolang het niet is weerlegd. Het uitgangspunt is dat je niets over gezondheid mag beweren, tenzij die specifieke bewering is beoordeeld en op een lijst is gezet.

Een gezondheidsclaim is elke bewering die een verband suggereert tussen een voedingsmiddel en de gezondheid. Dat gaat verder dan expliciete zinnen. Een afbeelding, een merknaam of een enkel woord kan al een claim zijn als het dat verband oproept.

Wie zo’n claim wil gebruiken, moet aantonen dat de stof te identificeren is, dat het effect gunstig is, en dat er een oorzakelijk verband bestaat tussen de twee. Die bewijslast ligt bij de aanvrager.

Wat er in 2011 gebeurde

Toen de verordening in werking trad, moesten de destijds gangbare claims alsnog beoordeeld worden. EFSA, de Europese autoriteit voor voedselveiligheid, kreeg een enorme stapel te verwerken: het persbericht waarmee zij de klus afrondden spreekt over 2.758 zogeheten general function-claims.

Het resultaat was een slachting. De meeste claims haalden het niet. In het persbericht van 28 juli 2011 noemt EFSA de terugkerende redenen voor een afwijzing, en één daarvan is voor dit onderwerp beslissend: er ontbrak informatie om de stof te identificeren waarop de claim betrekking had — met als expliciet voorbeeld claims over “probiotica”.

Dat is een fundamenteel punt, geen vormfout. “Probiotica” is geen stof. Het is een verzamelnaam voor uiteenlopende micro-organismen die biologisch weinig met elkaar te maken hebben. Een claim over “probiotica” is daarmee ongeveer even specifiek als een claim over “planten”. Zonder te weten welk organisme, welke stam en welke hoeveelheid, valt er niets te beoordelen.

De tweede veelgenoemde reden was dat niet werd aangetoond dat het geclaimde effect gunstig is voor een lichaamsfunctie — of dat er überhaupt een oorzakelijk verband was aangetoond.

De praktische gevolgen

De uitkomst is dat er tot op vandaag geen toegelaten Europese gezondheidsclaim bestaat over probiotica, darmflora of microbioom. Daaruit volgt een aantal dingen die veel mensen verrassen.

Het woord zelf is het probleem. Omdat “probiotisch” een gezondheidseffect oproept, geldt het gebruik ervan op een verpakking zelf als een gezondheidsclaim — en die claim is niet toegelaten. Daarom zie je op sommige producten omtrekkende bewoordingen als “levende culturen” of “fermentatieproducten”.

Ook impliciete verwijzingen tellen. Een productpagina die naast een supplement een uitleg over de darmflora zet, doet in feite dezelfde bewering, ook zonder die letterlijk op te schrijven. De Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit rekent een verwijzing naar medische of wetenschappelijke informatie op een pagina die een levensmiddel aanprijst zelf tot een ontoelaatbare medische claim.

Dit is de reden dat deze categorie niets verkoopt. Op deze site staan in de darm-huidcategorie bewust geen affiliate-links; dat is zelfs in de opzet van de site vastgelegd zodat het niet per ongeluk kan gebeuren. Juist omdat hier niets wordt aangeprezen, mag hier wél naar onderzoek verwezen worden.

Wat het níét betekent

Belangrijk om helder te houden: dat een claim is afgewezen, betekent niet dat het tegendeel is bewezen. EFSA heeft niet vastgesteld dat probiotica niets doen. EFSA heeft vastgesteld dat de ingediende dossiers onvoldoende waren om een specifiek effect van een specifiek organisme aan te tonen.

Dat is een verschil dat beide kanten op eerlijk moet blijven. Wie zegt “de wetenschap heeft aangetoond dat het niet werkt”, zit er net zo goed naast als wie zegt “het is bewezen effectief”.

Het onderzoek gaat ook gewoon door. De acne-review uit Microorganisms uit 2022 noemt orale toepassingen veelbelovend en pleit voor voortzetting van het onderzoek, juist omdat de gangbare aanpak van acne zwaar kan zijn. Maar diezelfde auteurs stellen vast dat het klinische onderzoek beperkt is. Veelbelovend is geen synoniem voor aangetoond.

Hoe je dit zelf gebruikt

Als je een product of artikel tegenkomt dat iets belooft over darmflora en huid, weet je nu drie dingen.

Ten eerste: als er een concrete gezondheidsbewering wordt gedaan over probiotica, is die niet toegelaten — ongeacht hoe overtuigend hij klinkt.

Ten tweede: hoe specifieker een aanbieder is over stam en hoeveelheid, hoe serieuzer hij het onderwerp neemt. Wie alleen “probiotica” zegt, zegt niets toetsbaars.

Ten derde: de afwezigheid van een claim is geen bewijs van waardeloosheid, en de aanwezigheid van een claim op een buitenlandse site is geen bewijs van iets anders dan andere regels.

Wat het onderzoek zelf laat zien, staat in het artikel over de darm-huid-as en in het stuk over acne.